تعریف:

فیزیک پزشکی به انگلیسی ( Medical physics) نام یکی از دانشهای پایه است که مفاهیم و کاربرد مجموعه  را در علوم پزشکی بررسی میکند.

فیزیک پزشکی همچنین از دروس پایه دانش مهندسی پزشکی است که وظیفه تلفیق فنون مهندسی در علوم پزشکی و نیز طراحی و ساخت دستگاههای پیشرفته زیرگروه تجهیزات پزشکی را بر عهده دارد.

دانشگاه دوک در ایالت کارولینای شمالی فیزیک پزشکی را چنین تعریف و توصیف می کند:

  • "کاربرد فیزیک بر احتیاجات پزشکی.
  • زاییده تحقیقات دو جایزه نوبل در فیزیک، و باعث دو جایزه نوبل در پزشکی و فیزیولوژی.
  • عهده دار پایه های فنی علومی چون رادیولوژی، آنکولوژی پرتویی، و پزشکی هسته ای.
  • ساخته شده بر پایه های علم فیزیک، اما با پیکر دانش و پژوهشی مجزا.
  • علمی مجزا از بیوفیزیک.
  • در برگیرنده روشهای تجربی و نظری, اما ذاتاً یک رشتهٔ کاربردی."

دانشگاه پردیو به تعریفی مختصرتر بسنده می کند:

"شاخه ای کاربردی از فیزیک است که با کاربردهای انرژی فیزیکی برای تشخیص و درمان بیماری ها سر و کار دارد و با الکترونیک پزشکی, مهندسی زیست, و فیزیک بهداشت (کنترل و محافظت از پرتو) رابطه نزدیکی دارد."

شاخه بندی:

فیزیک پزشکی امروزه گسترهٔ قابل توجهی از علوم و فناوری‌های متفاوتی را پوشش میدهد و در بر گیرندهٔ موضوعات و مباحث متعددیست. لذا دشوار بتوان مرز‌های معین و مشخصی را برای آن تعریف کرد. اما غالبا فیزیک پزشکی را میتوان به چهار دسته متفاوت کلاسه بندی کرد:

۱-تصویر برداری تشخیصی:

تصویر‌برداری پزشکی (Diagnostic Imaging): در این شاخه از فیزیک پزشکی, با مدالیته‌هایی همچون سی تی اسکن (CT), ام آر آی (تصویر برداری تشدید مغناطیسی), سونوگرافی, ماموگرافی, فلوروسکوپی, و رادیوگرافی معمولی میتوان سر و کار داشت.طراحی و ضمانت کارکرد صحیح (accreditation) و کنترل کیفیت (Quality Control) اینگونه دستگاهها بر عهدهٔ فیزیکدانهای پزشکی می باشد.

۲-فیزیک بهداشت:

فیزیک بهداشت (Health Physics): در این شاخه از فیزیک پزشکی بر روی مباحثی تمرکز میشود که سرو کار با محاسبات کنترل کیفیت (Quality Control) و بویژه دوزیمتری، و شرایط محافظت از پرتو‌های یونیزان (Radiation Protection) در محیط‌های متفاوت دارد. طراحی سیستمهای حفاظتی در بخشهای رادیوتراپی و پرتوافکن در بیمارستان ها، وضع قوانین و پروتوکول های کار با رادیوایزوتوپ های گوناگون و ضایعات هسته‌ای در سطح کشوری، و حتی مسئولیت ضمانت سیستم های پوششی (Shielding calculations) و حفاظتی راکتورهای هسته‌ای از وظایف متخصصین فیزیک بهداشت میباشد.

۳-رادیوتراپی:

رادیوتراپی (Radiation Therapy): در پزشکی معضلات زیادی (بطور مثال بسیاری از سرطان‌ها) را میتوان نام برد که توسط پرتوزایی (گاما، الکترون، پروتون، و نوترون) معالجه و یا حتی مداوا میشوند. مسئولیت عملکرد و تضمین کارکرد (Quality Control and Accreditation) اینگونه سیستم‌ها بر عهدهٔ متخصص رادیو تراپی است.

در فرم نوین, متخصصین این رشته اغلب بر روی و یا با دستگاههای پرتوزایی نظیر Gamma-knife, Linac, و یا Tomotherapy مطالعه و سرو کار دارند.

۴-پزشکی هسته ای:

پزشکی هسته‌ای (Nuclear Medicine): با مدالیته‌هایی نظیر اسپکت (SPECT) و پت اسکن (PET) سرو کار دارد. در حقیقت این شاخه هم یک نوع تصویر برداری پزشکی است, اما از آنجایی که مکانیزم تولید پرتو اینجا بر خلاف منشا فتو الکتریکی و عبوری (transmission) منشا in vivo رادیو ایزوتوپی دارد (emission), این شاخه را اغلب متمایز از سایر مدالیته‌ها دانسته‌اند.

در قسمت های بعدی در مورد این شاخه بیشتر توضیح می دهم.